“माणुसकीचा अखंड तेजोदीप : स्वर्गीय नामदेवरावदादा विठोबाजी हेडाऊ यांचे जीवन म्हणजे निःशब्द सेवेतून उजळलेली मानवतेची वाट”

समाजाच्या गजबजाटात काही माणसं अशी असतात की त्यांच्याभोवती कधी प्रकाशझोत नसतो, टाळ्यांचा गजर नसतो, कीर्तिच्या मिरवणुका नसतात; पण त्यांच्या अस्तित्वाने अनेकांच्या आयुष्यात शांत, स्थिर आणि उबदार प्रकाश पसरलेला असतो. ते वादळासारखे गाजत नाहीत — ते दीपस्तंभासारखे उभे राहतात. स्वर्गीय नामदेवरावदादा विठोबाजी हेडाऊ हे अशाच माणुसकीच्या प्रकाशाने आयुष्य उजळवणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक.
१ फेब्रुवारी १९१५ रोजी एका साध्या कुटुंबात जन्मलेलं हे लेकरू लहानपणापासूनच संघर्षाशी दोन हात करत मोठं झालं. परिस्थितीने त्यांना शिकवलं — “संपत्तीपेक्षा माणुसकी मोठी, पदापेक्षा स्वभाव मोठा, आणि शब्दांपेक्षा कृती मोठी.” त्यांच्या स्वभावातला साधेपणा हा आडंबररहित होता. त्यांनी कधी पदाचा, पैशाचा किंवा प्रतिष्ठेचा आव आणला नाही. लोकांशी वागताना त्यांच्या चेहऱ्यावरचं हास्य आणि डोळ्यांतील जिव्हाळा हीच त्यांची खरी ओळख होती.
त्यांच्या आयुष्याचा केंद्रबिंदू होता — माणूस आणि त्याचं स्वाभिमानी जगणं. रोजगार, शिक्षण आणि स्वावलंबन या त्रिसूत्रीवर त्यांनी समाजकार्य उभारलं. दि इंडस्ट्रीयल सोसायटीच्या माध्यमातून त्यांनी अनेक गरजू कुटुंबांना उभं राहण्यासाठी हात दिला; पण हा हात दयेचा नव्हता — तो आत्मसन्मान जागवणारा होता. ते नेहमी म्हणायचे,
“मदत माणसाला क्षणभर उभी करते, पण कामाची संधी त्याचं आयुष्य घडवते.”
महिलांच्या सक्षमीकरणाबाबत त्यांची दूरदृष्टी विशेष उल्लेखनीय होती. हातमाग उद्योगाच्या माध्यमातून त्यांनी महिलांना रोजगाराची संधी उपलब्ध करून दिली. विणकाम वसाहत उभारून, शिवाराची सोय करून त्यांनी केवळ रोजगार दिला नाही, तर अनेक घरांच्या चुलीला स्थैर्य दिलं. हातमागाच्या तालात महिलांच्या आयुष्याला आत्मविश्वासाची नवी लय मिळाली. त्यांच्या या उपक्रमामुळे अनेक स्त्रिया “आश्रित” या ओळखीपासून “स्वावलंबी” या ओळखीपर्यंत पोहोचल्या.
घर हे प्रत्येकाचं स्वप्न. पण अनेकांसाठी ते आयुष्यभर अपूर्ण राहणारं स्वप्न असतं. या स्वप्नांना आकार देण्यासाठी नामदेवरावदादांनी लोकांना शासकीय योजनांची माहिती दिली, कागदपत्रांची गुंतागुंत सोडवली, आणि अनेक कुटुंबांना स्वतःचं घर मिळवून दिलं. त्या घरांच्या भिंतींवर त्यांचं नाव लिहिलेलं नसले, तरी प्रत्येक उंबरठ्यावर त्यांच्या प्रयत्नांची शांत सावली आहे.
शिक्षणाबाबत त्यांची भूमिका अत्यंत ठाम आणि दूरदृष्टीपूर्ण होती. स्वतःच्या कष्टातून त्यांनी मॅट्रिक परीक्षेत चांगल्या गुणांनी यश मिळवलं — त्या काळात हे यश मोठं होतं. त्यांनी दाखवून दिलं की परिस्थिती अडथळा असते, पण निर्धार हा त्यापेक्षा मोठा असतो. पुढे समाजातील मुला-मुलींना शिक्षणासाठी भटकंती करावी लागू नये म्हणून त्यांनी ५ वीपासून उच्च शिक्षणापर्यंत — बी.ए., बी.कॉम., बी.एस सी . पर्यंत शिक्षणाची सोय उपलब्ध व्हावी यासाठी मोलाचे प्रयत्न केले. शिक्षण ही केवळ पदवी नव्हे, तर माणसाला विचार देणारी शक्ती आहे, या विचारावर त्यांचा दृढ विश्वास होता. अनेक तरुणांसाठी त्यांचं आयुष्य हेच जिवंत धडेपुस्तक ठरलं.
नेतृत्व त्यांच्या अंगी होतं, पण त्यात अहंकार नव्हता. त्यांनी नगराध्यक्ष पदाची जबाबदारीही समर्थपणे भूषविली, परंतु त्या पदाचा उपयोग त्यांनी कधी वैयक्तिक लाभासाठी केला नाही. उलट, सत्तेच्या स्थानावरून त्यांनी सामान्य नागरिकांच्या अडचणी सोडवण्यासाठी, विकासकामांना गती देण्यासाठी आणि समाजातील दुर्लक्षित घटकांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी प्रयत्न केले. मोठ्या व्यक्तींशी असलेले संबंध त्यांनी केवळ लोकांच्या प्रश्नांसाठी वापरले. त्यांच्या प्रत्येक निर्णयामागे “समाजहित” हा एकच मंत्र होता.
त्यांच्या आयुष्याची खरी ओळख होती — चारित्र्याची शुचिता. प्रामाणिकपणा, शिस्त, आणि निःस्वार्थ वृत्ती हे त्यांचे खरे दागिने होते. पैशाच्या मोहापेक्षा त्यांनी प्रतिष्ठेचा मार्ग निवडला. म्हणूनच आजही त्यांच्या नावाचा उच्चार होताच लोकांच्या आवाजात आपुलकी आणि कृतज्ञतेची किनार जाणवते.
आज त्यांच्या स्मृतींना अभिवादन करताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते — काही माणसं काळाच्या पलीकडे जातात. ते शरीरानं नसले तरी त्यांच्या कार्याची ऊब समाजात कायम राहते. स्वर्गीय नामदेवरावदादा विठोबाजी हेडाऊ यांचं आयुष्य म्हणजे माणुसकी, स्वावलंबन, शिक्षणप्रेम आणि निःशब्द सेवाभाव यांचा तेजस्वी आदर्श.
त्यांच्या स्मृती म्हणजे केवळ आठवणी नाहीत, तर पुढच्या पिढ्यांसाठी मार्गदर्शन करणारा दीपस्तंभ आहेत.
त्यांच्या पवित्र स्मृतींना विनम्र अभिवादन.